İmam Məhdi (ə) əqidəsinin inkar edilməsi!

’zi cahil ya inadkar şəxslər imam Məhdi (ə.c.)-ın zühur etməsini inkar etmək üçün əhli-sünnətin bir sıra hədis kitablarında Məhəmməd ibn Xalid Əl-Cənədinin vasitəsi ilə nəql olunmuş hədisə arxalanırlar ki, hədis belədir:

«Məhəmməd ibn Xalid Əl Cənədi, Əban ibn Saleh ibn Əyyaşdan, o da Əl-Həsən Əl-Bəsridən, o isə Ənəs ibn Malikdən nəql edir ki, həzrət peyğəmbər (s.ə.v.s.) buyurub:

لاَ مَهدِىَّ اِلاَّ عِيسَى بْنِ مَرْيَمَ

«...Məryəm oğlu İsadan başqa Məhdi (adlı) heç bir şəxs olmayacaqdır[1]

Hətta ibn Xəldun (732-808 h.q. 1332-1405 miladi) öz kitabında bu kimi hədislərə əsaslanaraq imam Məhdi (ə)-a aid hədislərin bir-biri ilə zidd olduğunu iddia etmişdir.[2]

Cavab:

Qeyd olunmuş şübhəyə belə cavab veririk:

1 – Hər şeydən qabaq nəql olunmuş hədis, sənəd (onu rəvayət edənlər) baxımından əsassız zəif sayılır.

Çünki onu rəvayət edənlər arasında Məhəmməd ibn Xalid Əl-Cənədi mövcuddur ki, onun haqqında təkcə əhli-sünnət alimlərinin nəzərini qeyd etməklə kifayətlənirik:

1) – Əbul Fəth Əl-Əzdi Məhəmməd ibn Xalidin «munkərul hədis»[3] olduğunu bəyan etmişdir.[4]

2) – Əbdullah Əl-Hakim onun «məchul»[5] olduğunu vurğulamışdır.[6]

3) – Əhməd ibni əli ibni Həcər Əl-Əsqəlani (773-852 h.q.) isə Məhəmməd ibn Xalidin «məchul» olduğunu bəyan etmişdir.[7]

4) – Həmçinin Beyhəqi onun bu vasitələrlə nəql etdiyi rəvayətin müxtəlif yollarla zəif məchul olduğunu bildirmişdir.[8]

Beləliklə hədis elmi baxımından belə bir həddə e’tibarsız zəif sayılan şəxsin nəql etdiyi hədis əsassız e’tibarsızdır onu heç vaxt qəbul etmək olmaz.

Bu isə təkcə şiənin sözü deyil, əksinə ilk növbədə əhli-sünnət alimlərinin irəli sürdüyü bir nəzərdir.

2 – Qeyd olunduğu kimi Məhəmməd ibn Xalid Əl-Cənədinin nəql etdiyi bu rəvayət zəif e’tibarsız olan vahid bir rəvayətdir. Lakin əvvəlcə qeyd etdiyimiz kimi imam Məhdi (ə.c.) barədə həzrət peyğəmbər (səlləllahu ələyhi Alihi səlləm)-dən saysız-hesabsız səhih e’tibarlı hədislər nəql olunmuşdur ki, bu da onları «təvatür» həddinə yetirmişdir.

Beləliklə biz heç yüzlərcə səhih, e’tibarlı mütəvatir hədisləri kənara qoyub, Məhəmməd ibn Xalid kimilərin nəql etdiyi zəif e’tibarsız olan vahid hədisi qəbul edə bilmərik.

Həmçinin bir çox əhli-sünnət alimi imam Məhdi (ə) barədə nəql olunmuş hədislərin e’tibarlı (səhih) mütəvatir olmasına e’tiraf ’kid etmişlər.

3 – Bir sıra əhli-sünnət alimləri Məhəmməd ibn Xalidin nəql etdiyi bu zəif e’tibarsız hədis barəsində öz nəzərlərini bildirmişlər ki, burada onların bir neçəsini qeyd edirik:

1) – Əl-Hafiz Əl-Hakim Əl-Neysaburi (vəfat: 405 h.q.) öz kitabında bu hədisi nəql etdikdən sonra belə deyir:

فَذَكَرْتُ مَا انْتَهَى اِلَىَّ مِنْ مِلَّة هذَا الْحَدِيث تَعَجُّبًا لاَ مُحْتَجًا بِهِ فِى الْمُسْتَدْرَكِ عَلَى الشَّيْخَيْنِ رضى الله عنهما ...

«Mən bu hədisi bu kitabda onun Buxari Müslim tərəfindən öz kitablarında nəql olunmaması üçün deyil, yalnız təəccüb əsasında qeyd etmişəm...»

O sözünün davamında belə deyir:

«Çünki bu hədisdən daha üstünü Süfyan Əl-Suri, Şə’, Zaidə sair şəxslərin Əbdullah ibn Məs’ud vasitəsi ilə həzrət peyğəmbərdən (s) nəql etdikləri hədisdir ki, o həzrət (s.ə.v.s.) buyurub:

لاَ تَذْهَبُ الْاَيَّامُ وَ اللَّيَالِى حَتَّى يَمْلِكُ رَجُلٌ مِنْ اَهْلِ بَيْتِى يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِى وَ اِسْمُ اَبِيهِ اِسْمُ اَبِى فَيَمْلَاُ الْاَرْضَ قِسْطًا عَدْلاً كَمَا مُلِئَتْ جَوْرًا وَ ظُلْمًا

«Gündüzlər gecələr qurtarmazdan qabaq mənim əhli-beytimdən olan bir nəfər (yer üzünün) hakimi olacaqdır. Onun adı mənim adım atasının adı atamın adındandır. O yer üzünü zülm haqsızlıqla dolduğu kimi haqq ədalətlə dolduracaqdır[9]

2) – Əl-Hafiz Əl-Gənci Əl-Şafei (vəfat: 658 h. q.) öz kitabında bu hədisin vahid olduğuna işarə etdikdən sonra Əl- Şafei Əl-Mətləbidən belə nəql edir:

كَانَ فِيهِ تَسَاهُلُ فِى الْحَدِيثِ ... اتَّفَقُوا عَلَى اَنَّ الْحَدِيثَ لاَ يُقْبَلُ اِذَا كَانَ الرَّاوِى مَعْرُوفًا بِالتَّسَاهُلِ فِى رِوَايَتِهِ

«(Məhəmməd bin Xalid) hədis nəql etməkdə səhlənkarlığa yol verən olmuşdur... ( əhli-sünnət alimlərinin) nəzərinə əsasən rəvayətdə səhlənkarlığa yol verən adı ilə tanınmış şəxsin (rəvayət edənin) hədisi qəbul olunmaz.»

Həmçinin Cənab Şafei bu kitabda imam Məhdi (ə.c.)-a aid nəql olunmuş hədislərin təvatür həddində olduğuna da e’tiraf etmişdir.[10]

3) – Məhəmməd ibn Əhməd Əl-Zəhəbi (vəfat: 748 h. q.) bu haqda belə deyir:

حَدِيثُهُ لاَ مَهْدِىَّ اِلاَّ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ، وَ هُوَ خَيْرٌ مُنْكَرٌ ...

«(Məhəmməd ibn Xalidin nəql etdiyi) Məryəm oğlu İsadan başqa Məhdi (adlı heç bir şəxs) olmayacaqdır – hədisi munkər (e’tibarsız zəif) bir hədisdir...»[11]

4) – Şəhabəddin əhməd ibni Əli ibni Həcər əl-Əsqəlani (773-852 h. q.) öz kitabında Məhəmməd ibn Xalidin hədis alimləri baxımından məchul zəif olduğunu bəyan edərək imam Məhdi (ə) haqqında nəql olunmuş hədislərin təvatür həddinə çatmasına ’kid etmişdir.[12]

4 – Həzrət peyğəmbər (səlləllahu ələyhi Alihi səlləm)-in imam Məhdi (ə) barədə buyurduğu hədislər bir çox səhabələr vasitəsi ilə nəql olunmuşdur ki, burada onlardan 45 nəfərinin adları habelə hədisləri nəql olunmuş əhli-sünnət kitablarının dəqiq ünvanını qeyd edirik:[13]

1- Əmirəl ’minin Əli (ə); Sunəni Əbi Davud 4/108/4290

2- Əbu Əyyub Əl- ənsari; Əl-’cəmul səğir/ Əl Təbərani, 1/137

3- Əbu Umamə Əl-Bahili ’d ibn Əclan; Əl-bəyan/ Əl-Gənci, səh. 137

4- Əbu Səid əl-Xudri; Sunəni Əbi Davud 4/107/4285

5- Əbu Silmi; Fəraidus-Simtəyn/ Əl- Xorasani Əl-Cuvəyni 2/319/571

6- Əbut-Tufəyl Amir ibn Vasilə; Əl-musnəd/ Əhməd ibn Hənbəl 1/99

7- Əbu Ləyal; Əl-mənaqib/ Əl-Xarəzmi, səh. 23-24

8- Əbu Vail; Əqud-durər/ Cəmaləddin Əl-Dməşqi, səh. 45 62

9- Əbu Hüryerə; Səhih əl-Buxari, 7/178

10- Ənəs ibn Malik; Sunənu ibn Macə 2/1368/4087

11- Təmim Əl-Dari; Əl-ərais/ Əl-’ləbi, səh 210

12- Səvban; Sunənu ibn Macə 2/1367/4084

13- Cabir ibni Səmurə; Əl-burhan/ Əl-Muttəqi Əl-Hindi, səh. 175

14- Cabir ibni əbdillah Əl-Ənsari; Əl-Musnəd/ Əhməd ibn Hənbəl 3/384

15- Cabir ibn əbdillah Əl-Sədəfi; Əl-’cəmul kəbir/ Əl-Təbərani 22/374/937

16- İmam Həsən Müctəba (ə); Yənabiul məvəddət/ Əl-Qunduzi 3/393

17- İmam Hüseyn (ə); Əl-burhan/ əl-Muttəqi Əl-Hindi, səh. 94, hədis/17-18

18- Salman Əl-Farsi; Məqtəlul Hüseyn/ Əl-Xarəzmi, 1/146

19- Təlhə ibni Ubeydullah; Əl-burhan/ Əl-Muttəqi Əl- Hindi, səh. 71

20- Abbas ibni Əbdil-Muttəlib; Əl-Məhdiyyul Muntəzər/ İbni Siddiq, səh. 12

21- Əbdür-Rəhman ibni Ovf; Əl-bəyan/ Əl-Gənci, səh. 139

22- Əbdullah ibni əl-Hərs (Əl-Haris); Sunənu ibni Macə, 2/1367/4088

23- Əbdullah ibni Abbas; Əl-Fusulil muhimmə/ İbn Əl-Səbbağ, səh. 293

24- Əbdullah ibni Ömər; Əl-Fusulil muhimmə/ İbn Əl-Səbbağ, səh. 292

25- Əbdullah ibn Əmr ibn Əl-As; Əl-bəyan/ Əl-Gənci, səh. 131-133

26- Əbdullah ibni Məs’ud; Əl fusulul muhimmə/ İbn Əl-Səbbağ, səh. 294

27- Osman ibn Əbil As; Əl-musnəd/ Əhməd ibn Hənbəl, 4/216-217

28- Osman ibni Əffan; Əl-Məhdiyyul Muntəzər/ Əl-Siddiq Əl-Məğribi, səh. 12

29- Əlqəmə ibn Əbdullah; Sunənu ibn Macə, 2/1366/4082

30- Əli Əl-Hilali; Məcməuz-zəvaid/ Əl-Heysəmi, 9/165

31- Əmmar ibn Yasir; Əl-burhan/ Əl-Muttəqi Əl-Hindi, səh. 75, hədis/ 10

32- Ömər ibn Əl-Xəttab; Əl-burhan/ Əl-Muttəqi Əl-Hindi, səh. 86, hədis/38

33- İmran ibn Həsin; Əl-musnəd/ Əhməd ibn Hənbəl, 4/437

34- Əmr ibn Əl-As; Əl-burhan/ Əl-Muttəqi Əl-Hindi, səh. 119, hədis/23

35- Əmr ibn Mərrə; Əl-Məhdiyyul Muntəzər/ İbn Əl-Siddiq, səh. 13

36- Ovf ibn Malik; Əl-’cəmul kəbir/ Əl-Təbərani, 18/51/91

37- Qutadə ibn Əl-No’man; Əl-burhan/ Əl-Muttəqi Əl-Hindi, səh. 77, hədis/17

38- Qurrə ibn Əyas Əl-Məzəni; Yənabiul məvəddət/ Əl-Qunduzi, 2/100

39- ’bul Əhbar; Əl-fitən/ Nəim ibn Həmmad, səh. 253

40- ’b ibn Əlqəmə; Əl-burhan/ Əl-Muttəqi Əl-Hindi, səh. 149-151, hədis/ 8 13

41- Məaz ibn Cəbəl; İbrazul vəhmil məknun/ İbn Siddiq, səh. 438

42- Fatimeyi Zəhra (ələyha-salam); Fəraidus-simtəyn/ Əl-Xonsari;

43- Ummu Sələmə (); Sunənu Əbi Davud 4/107/4284

44- Ayişə bint Əbi Bəkr; Əl-fitən/ Nəim ibni Həmmad, səh. 229

45- Ummu Həbibə; Əl-burhan/ Əl-Muttəqi Əl-Hindi, səh. 117, hədis/20

İmam Məhdi (ə.c.) haqqında həzrət peyğəmbərdən (s.ə.v.s.) hədis nəql etmiş 45 səhabənin adlarını sadaladıqdan sonra soruşuruq ki, görəsən hansı dəlilə əsasən qeyd etdiyimiz 44 səhabənin nəql etdikləri hədisləri kənara qoyub, yalnız Ənəs ibn Malikdən rəvayət edilmiş zəif e’tibarsız olan vahid hədisi qəbul etmək olar? Bu ağıl məntiqə uyğundurmu?

5 – Əgər əhli-sünnət şiə kitablarına baxsaq, orada Ənəs ibn Malikin peyğəmbər (s.ə.v.s.) imam Məhdi haqqında nəql etdiyi hədisləri görmək olar. Buna misal olaraq iki hədisi diqqətinizə çatdırırıq:

Birinci hədis:

... عَنْ انس بن مالك قال: سَمِعْتُ رَسُولَ الله صلى الله عليه [و آله] و سلم يَقُولُ: نَحْنُ وَلَدُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، سَادَةُ اَهْلِ الْجَنَّةِ: اَنَا وَ حَمْزَةُ وَ عَلِىٌّ وَ جَعْفَرٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ الْمَهْدِىُّ

...Ənəs ibn Malik nəql edib ki, həzrət peyğəmbər (s) buyurdu:

«Biz Əbdül-Müttəlib övladları Behişt əhlinin rəhbərləriyik: Mən, Həmzə, Əli, ’fər, Həsən, Hüseyn Məhdi[14]

İkinci hədis:

... عَنْ انس بن مالك قَالَ: كُنْتُ اَنَا وَ اَبُوذَر وَ سَلْمَان وَ زَيْد بن ثَابت وَ زَيْد بن اَرْقَمْ عِنْدَ النَّبِىِّ صلى الله عليه و آله و سلم ... [قَالَ]: ... وَ هُوَ الْحُجَّةُ الَّذِى يَمْلاَءُ الْاَرْضَ قِسْطًا وَ عَدْلاً وَ يَشْفِى صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ

«Ənəs ibn Malik nəql edir ki, mən, Əbuzər, Salman, Zeyd ibn Sabit Zeyd ibn ərqəm peyğəmbər (səlləllahu ələyhi Alihi səlləm)-in yanında idik ki, o həzrət (s.ə.v.s.) me’rac əhvalatlarından o cümlədən orada ’sum imamların nurunu müşahidə etməsindən söz açdı buyurdu: Mən allahdan soruşdum: Ey Rəbbim! Onlar kimlərdir? Allah-taala buyurdu:)... O (imam Məhdi (ə.c.) ilahi) höccətdir ki, yer üzünü haqq ədalətlə dolduracaq ’min millətin qəlbinə şəfa verəcəkdir[15]

6 – Həmçinin Məhəmməd ibni Xalidin nəql etdiyi rəvayət barədə (yalnız İsa Məsih beşikdə danışmışdır ya imam Məhdinin şəriəti İsa Məsihin tabe olduğu Musa peyğəmbərin şəriəti kimi itaət olunası batil olmayandır sair...) bu kimi bir sıra ’na izahlarda bəyan olunmuşdur. Lakin hədisin zəif e’tibarsız olduğuna görə bu haqda danışmağı faydalı görmürük.[16]

Qeyd olunmuş mətləblərə əsasən artıq Məhəmməd ibn Xalid kimilərin nəql etdiyi zəif e’tibarsız rəvayətlər habelə imam Məhdi (ə) əqidəsinin inkar edilmə şübhəsi qüvvədən düşür onların puç əsassız olması halı üçün aydınlaşır.



[1] Əl-mustədrək ələs-səhihəyn (Hakim Neysaburi), 4/441, Kənzul ummal, (Əl-Muttəqi Əl-Hindi), 14/263/38656 və s...

[2] Muqəddimə (ibn Xəldun), 53-cü fəsil, səh 226

[3] «Munkər» sözü hədis elminə əsasən e’tibarlı şəxslərin nəql etdiyi hədislər qarşısında duran və ya rəvayətçiləri silsiləsində e’tibarlı şəxslər olmayan vahid hədisə deyilir. Belə bir hədisi nəql edən isə «Munkərul hədis» adlanır. (Bax: Muqəddimətu ibn Əl-Səlah fi ulumil hədis, 14-cü növ, səh. 63-64)

[4] Mizanil e’tidal (Məhəmməd Əl-Zəhəbi, vəfat: 748 h. q.), 3/535/7479

[5] «Məchul» sözü isə hədis elminə əsasən elə bir hədisə deyilir ki, onu rəvayət edənlərin adı «Rical» kitablarında qeyd olunsa da onların əqidə və məzhəbi barədə heç bir nəzər irəli sürülməmiş olsun və beləliklə də əqidə və fikir baxımından məchul qalsınlar. Belə bir hədis isə zəif və e’tibarsız hədislər cərgəsindədir. (Bax: Miqbasul hidayə, Əllamə Maməqani, 1/397)

[6] Mizanul e’tidal (Zəhəbi), 3/535/7479

[7] Təqribut-təhzib (İbn Həcər Əl-Əsqəlani), 2/71/5867

[8] Təqribut-təhzib (İbn Həcər Əl-Əsqəlani), 9/122/6099

[9] Əl-mustədrək ələs-səhihəyn, (Hakim Neysaburi), 4/442 (kitabul fitəni vəl məlahim). Qeyd etmək lazımdır ki, o bu kitabı Buxari və Müslimin öz kitablarında nəql etmədikləri səhih və e’tibarlı hədisləri toplamaq üçün yazmışdır.

[10] Əl-bəyan fi əxbari Sahib Əl-Zaman (ə), 11-ci hissə, səh. 123-124

[11] Mizanul e’tidal (Əl-Zəhəbi), 3/535/7479

[12] Təhzibut-təhzib, 9/121/6099

[13] Bax: İsalətul Məhdəviyyət (Şeyx Məhdi Fəqih İmani), səh. 53-56

[14] Sunənu ibn Macə (207-275 h. q.), 2/531-532/4087, Kitabul ğəybə (Şeyx Tusi) səh. 183, hədis/142 (azacıq fərqlə)

[15] Kifayətul əsər/ Əli ibn Məhəmməd Əl-Xəzzaz Əl-Razi (4-cü əsr h. q.), səh. 73 (Qeyd etmək lazımdır ki, o bu kitabda Ənəs ibn Malikdən imamların on iki nəfər olması və habelə on ikinci imam barədə doqquz hədis nəql etmişdir. Bax: Kifayətul əsər, səh. 68-78)

[16] Bax: Muqəddimə (ibn Xəldun), 53-cü fəsil, səh. 226, 228, 229